Her insanın gelecek kaygısı vardır. Her insan yaşlılığında veya çalışma hayatının sonunda kendisini nasıl bir hayatın beklediği kaygısını yaşar ve hiç kimse yaşlılığında bir başkasına muhtaç olmak olmak istemez. Bugünkü yaşam standartlarını gelecekte de korumak ister. İşte bireysel emeklilik insanlara yaşlılıklarında ve aktif çalışma hayatlarının sonunda ek gelir sağlamaya yönelik bir emeklilik sistemidir.

Bireysel emeklilik sisteminde herkes kendi birikimleri oranında bir gelir elde eder. Kamu sosyal güvenlik sistemlerinin tamamlayıcısı olan bireysel emeklilik, gönüllülük esasına dayalı olarak kamunun gözetim ve denetiminde özel şirketler tarafından gerçekleştirilir.

Dünyanın Bir Çok Ülkesinde Neden Bireysel Emekliliğe İhtiyaç Duyuluyor?

Nüfusun giderek yaşlanması, bakıma muhtaç nüfusun artması ve çalışamayacak olan bu kesimin refah düzeyinin korunması için bireysel emeklilik sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu dünyanın bir çok ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de geçerlidir.

Nüfusun giderek yaşlanmasının yanı sıra ekonomik trendlerin değişmesi nedeni ile bugün pek çok ülkede mevcut sosyal güvenlik sistemlerinde reformlar yapılmakta, çok basamaklı emeklilik sistemlerine geçiş yaşanmaktadır.

Bir diğer ifadeyle dağıtım esaslı sistemlerden, fon esaslı sistemlere geçilmektedir. Dağıtım esaslı sistemde, aktif çalışan nüfusun ödediği primler ile yaşlı nüfusun emeklilik maaşları finanse edilir.

Fon esaslı sistemde ise katılımcıların ödediği katkılar yatırım fonlarında değerlendirilir ve katılımcıların emekliliği geldiğinde bu maaş ya da toplu birikim olarak geri döner. Bu aynı zamanda, kamunun sorumluluğunda olan tek basamaklı sistemlerden kamu, işveren ve özel emeklilik şirketlerinin paylaştığı çok basamaklı sisteme geçiş demektir.

Birinci basamak, kamu tarafından yönetilen, katılımın zorunlu olduğu basamaktır.

İkinci basamak, daha çok işverenin sağladığı, birinci basamağı tamamlayıcı bir emeklilik geliri sağlayan basamaktır.

Üçüncü basamak, bireysel emeklilik sistemleridir.

Tüm dünyada bireysel emeklilik sistemleri ön plana çıkıyor.

Tüm dünyada emeklilik sistemlerine yönelik reformlar yapılıyor. Bu reformların bir sonucu olarak, emeklilik için toplanan fonların ekonomiye katkısı maksimum düzeyde hesaplanıyor.

İşte tüm bu dinamiklerden dolayı fonların profesyonel portföy yönetim şirketleri tarafından yönetildiği bireysel emeklilik sistemleri, geleceğimiz için, mutlu ve huzurlu bir yaşlılık için ön plana çıkıyor.

Tablodan da görülebileceği gibi bireysel emeklilik birçok ülkede çok büyük ve uzun vadeli fon birikimine neden olmuştur.

Bu uzun vadeli kaynakların büyük bir kısmı genellikle çeşitli yatırım fonlarında değerlendirilmekte böylece hem kamu sektörüne hem de özel sektöre uygun imkanlarla uzun vadeli kredi olanağı yaratmaktadır.

Bu kredilerin doğru bir şekilde kullanılmasıyla artan yatırımlar, istihdam ve üretimin artmasını sağlayıp hem ihracatın hem de yurtiçi tüketimin artmasına sebep olur.

Birçok ülkenin ekonomik olarak güçlü olmasında, güvenilir ve şeffaf bir yönetim anlayışı ile kişilerin tasarruflarının bireysel emeklilik yatırım fonlarına yönlendirilmesi ve bu sayede tasarrufların ekonominin içine girerek bir kaldıraç etkisi yapması önemli rol oynamaktadır.

Dünyada emeklilik fonlarının portföy dağılımı (%) ise aşağıdaki gibi gerçekleşmektedir.

Kaynak: European Pension Funds Manager's Guide; William M Mercer.

Bu tablonun anlamı şudur: Yaratılan kaynakların yarısına yakını devlet borçlanma senetlerine giderek devletin kısa vadeli yüksek faizle borçlanmasının önüne geçmekte ve dış borca olan ihtiyacı azalmaktadır.

Yaratılan kaynakların %38’lik bölümü ise, hisse senedi yatırımları olarak sermaye piyasasına aktarılmakta ve şirketlere çok büyük bir kaynak ve mali güç sağlamaktadır. Ayrıca bireysel emeklilik sistemi sayesinde kurumsal yatırımcı oranının artması da piyasalardaki dolayısıyla ekonomideki büyük dalgalanmaları da önleyebilecek etkisi olduğunu açıkca göstermektedir.

Türkiye’nin, güvenli ve huzurlu gelecek için Bireysel Emeklilik Sistemine ihtiyacı var.

Tıpkı dünyanın gelişmiş ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’nin de geleceği için, insanların mutlu ve huzurlu yarınları için bireysel emekliliğe ihtiyacı vardır.

Türkiye’de “Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu” 07.04.2001 tarihli Resmi Gazete’de yayınlandı ve sistemin yasal dayanağı oluşturulmuştur. Bununla ilgili farklı kurumlar, farklı vizyonlar ortaya koymuşlardır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın vizyonu, ilk beş yılda fon büyüklüğünün 10 milyar dolara ulaşacağı biçimindedir. Türk Sigorta şirketi yöneticileri ilk on yıl için 10-20 milyar dolar öngörüsünde bulunmaktadır. Koç Allianz Hayat ve Emeklilik A.Ş. ise ilk on yıl 10-20 milyar dolar fon büyüklüğü, 2,5- 3 milyon yatırımcı öngörüsünde bulunmakta.

Bu vizyonlar, bireysel emeklilik sisteminin Türkiye’nin geleceği için ne kadar önemli olduğunu açıkca göstermektedir.

Bireysel Emeklilik Yatırım Fonu Nedir?

Emeklilik yatırım fonu, emeklilik sözleşmesi çerçevesinde katkı paylarının değerlendirilmesi amacı ile kurulan fonlardır. Emeklilik şirketi, en az bir portföy yöneticisi ile portföy yönetim sözleşmesi imzalayarak fon kurabilir. Emeklilik şirketi en az üç adet değişik fon kurmak zorundadır.

Katkı paylarının en fazla %15’i portföyünün %80’inden fazlası yabancı para ve sermaye araçlarından oluşan fonlara yönlendirilebilir. Benzer şekilde, katkı paylarının en az %30’unun ise portföyünün en az %80’i ters repo dahil devlet iç borçlanma senetlerinin oluşturduğu fonlara yönlendirilmesi gerekmektedir. Fonlar günlük, üç aylık ve yıllık olarak raporlar düzenleyerek kamuyu aydınlatıcı bilgiler verir ve sistemin şeffaflığını sağlar.

Bireysel Emeklilik Yatırım Fonu Porföyünü Oluşturan Yatırım Araçları

Nakit ve vadeli mevduat, borçlanma araçları (ters repo dahil) ve hisse senetleri, kıymetli madenlere ve gayrimenkule dayalı varlıklar, repo işlemleri, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri, borsa para piyasası işlemleri, yatırım fonu katılma belgeleri, Sermaye Piyasası Kurulu’nca uygun görülen ve kamuya ilan edilen diğer para ve sermaye piyasası araçları.

Bireysel Emeklilik Sisteminin Avantajları

Bireysel

• Sosyal Güvenlik Sisteminin sağladığı emeklilik gelirine ek olarak gelir elde etmelerine olanak tanıyarak bireylerin refah düzeyini artırması
• Ödenen katkı paylarının çalışanların vergi matrahından düşülebilmesi
• Çalışanların maaşlarının bir bölümlerini tasarruf etmelerine olanak sağlaması.

Kurumsal

• İşverenin işçi adına ödediği katkı payını direkt gider olarak yazabilmesi
• Kurumlara özel fonların kurulması ile diğer fonlardan farklı fon yönetim ücreti ve ayrı portföy yönetiminin olmasının fon getirilerini olumlu etkileyebilmesi
• İş koşullarını daha cazip kılarak kuruma kalifiye elemanlarla çalışma imkanı sağlaması
• Çalışanların işten ayrılmalarını azaltıcı, kuruma olan bağlılığını artırıcı bir faktör olması
• Çalışanları motive ederek iş verimini artırması (Yurtdışı örnekleri incelendiğinde, yapılan anketlerde en motivasyonu artırıcı faktörlerden biri olması )
• Çalışanın veriminin artmasının kurumun karlılığını, imaj ve güvenilirliğini artırıcı bir faktör olması
• Sonuçta tüm bu olumlu etkilerin sektörde kuruma rekabet üstünlüğü sağlaması

Amaçlarına göre Emeklilik Fonları

Amaçlarına göre 6 çeşit emeklilik fonu vardır.

1. Gelir amaçlı fonlar
2. Büyüme amaçlı fonlar
3. Kıymetli madenler fonları
4. İhtisaslaşmış fonlar
5. Para piyasası fonları
6. Diğer fonlar

1. Gelir amaçlı fonlar: Kar payı ve faiz geliri sağlar.

Bu fonlar, yatırım yapılan varlıktan kar payı ve faiz geliri elde etmeye ağırlık verirler.

2. Büyüme amaçlı fonlar: Sermaye kazancı elde etmeyi sağlar.

Bu fonlarda kar payı geliri ikinci plandadır ve gelir amaçlı fonlardaki kadar önemli değildir.
Büyüme amaçlı fonlar yatırım yapılan varlıktan sermaye kazancı elde etmeyi hedefleyen fonlardır. Yatırım yapılan hisse senedinin ait olduğu şirketin büyümesi ve dolayısıyla hisselerinin fiyatının da yükselmesi sonucu kar elde etmeyi amaçlar.

3. Kıymetli madenler fonları: Altın veya kıymetli madenlere yapılan yatırım.

Portföylerinin en az %80’i kıymetli madenler ve altına dayalı varlıklardan oluşturularak kurulan fonlardır. Kıymetli madenler fonu ve altın fonu olmak üze iki çeşittir.

Kıymetli Madenler Fonu: Fon varlıklarının en az %80’ini ulusal ve uluslarası borsalarda işlem gören altın ve diğer madenlere dayalı varlıklara yatıran fondur.

Altın Fonu: Fon portföyünün en %80’ini kıymetli madenler ve altına dayalı varlıklara yatıran fondur.

4. İhtisaslaşmış fonlar: Coğrafi bölgelere, ülkelere, sektörlere ve endekslere göre yatırım.

Ülkesine, sektörüne ve endeksine göre üç tip ihtisaslaşmış fon olabilir.

Yabancı Ülke Fonu: Fon porföyünün en az %80’ini tek bir yabancı ülkenin çıkardığı veya bu ülkedeki yerleşik şirketlerin ihraç ettiği tahvil, bono, hisse senedi gibi para ve sermaye piyasası araçlarına yatırır.

Sektör Fonu: Fon porföyünün en az %80’ini, belirli sektör ya da sektörlerde bulunan şirket hisselerine yatırır.

Endeks Fonu: Hisse Senedi Endeks Fonu, Tahvil Endeks Fonu, Sektör Endeks Fonu veya benzeri fonlar gibi fonları baz alan ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından uygun görülen bir endeks kapsamındaki varlıklara fon portföyünün %80’ini yatıran ve baz alınan endeksin getirisi kadar getiri elde etmeyi hedefler.

5. Para Piyasası Fonları: Likit fonlar

Fon portföyünün tamamını vadesine 3 ay veya daha az kalmış likiditesi yüksek varlıklardan oluşur. Para Piyasası Fonları’nda fon portföyünü kısa süreli olarak elde tutulacak ters repo, hazine bonosu, özel sektör borçlanma araçları ve paraya çevrilmesi kolay olan varlıklar oluşturur.
Kamu, özel sektör ve karma olmak üzere 3 çeşidi vardır.

Likit Fon-Kamu: Fon portföyünün tamamını ters repo dahil devlet iç borçlanma senetlerine yatırır.

Likit Fon-Özel Sektör: Fon portföyünün tamamını özel sektör borçlanma araçlarında değerlendirir.

Likit Fon-Karma: Fon portföyünün tamamını kamu ve/veya özel sektör borçlanma araçlarına yatırır.

6. Diğer Fonlar:

Dengeli fon ve esnek fon olmak üzere 2 türdür.

Dengeli Fon: Hem sermaye kazancı, hem de temettü geliri ve faiz geliri sağlamayı amaçlayan fonlardır. Fon portföyünün tamamını hisse senedi ve/veya borçlanma araçlarının bütününden oluşur.

Esnek Fon: Sermaye kazancı, temettü geliri ve faiz geliri sağlamayı amaçlayan fonlardır.

Esnek Fon değişen piyasa koşullarına göre fon portföyü için izin verilen varlık türlerinin tamamına ya da bir kısmına yatırım yapabilen, varlık dağılımı önceden belirlenmemiş fon türüdür.